Totalitaire ratio
Leonardo Da Vinci - De man van Vitruvius
In zijn natuurtoestand is de mens op zijn minst nog een met rede begiftigd dier. Gebruik van de rede – rationaliteit – heeft vanaf die vroegste, in nevelen gehulde tijd dan ook in de Westerse cultuurgeschiedenis een centrale plek ingenomen. Van de eerste Griekse natuurfilosofen en de rationele zoektocht naar etische beginselen door Socrates naar de Christelijke synthese van Griekse wijsgerigheid en de Nieuw Testamentische boodschap van Christus welke haar hoogepunt beleefde in Thomas’ Summa Theologica tot aan het “Sapere aude!” van Immanuel Kant.
Met met Kant’s adagium begon echter ook de afbraak. Het Westerse denkraam waarin spiritualiteit en rede hand in hang gingen – de kosmos – verkruimelde. Wat nog slechts restte was een wereldbeeld op basis van puur kwantitatieve natuurkundige beginselen, aangestuurd door de massa op basis van het nationale volkssoevereiniteit.
Inmiddels wordt de natiestaat gepasseerd door inter-, trans- en supranationale organisaties en bijbehorende wetgeving incluis. De demos heeft het ook afgelegd tegen de eenzijdige toepassing van de rede. Rationaliteit is niet langer een natuurlijke eigenschap van mensen maar een voorrecht welke is voorbehouden aan de elite. Alle fenomenen waarop die elite geen grip heeft – die niet in het kwantitatieve kader van wetenschappenlijke vakkenis en vakjargon passen – worden gedegradeerd tot volkse onderbuikgevoelens en boerse achterlijkheid.
Wetten komen niet langer tot stand door wilsverklaring van vrije mensen maar worden opgelegd door ongrijpbare instituten op basis van technocratische beginselen. De rede – juist die oorspronkelijke bron van vrijheid en kennis voor de mens – is verworden tot een instrument van een totalitaire intelligentsia. Hoe haar te redden? Hoe de kosmos te herstellen, nee, te hervinden?
Om de rede te redden danwel te hervinden is het eerst zaak om deze overdenking van een hoog filosofisch abstractieniveau terug te brengen naar de alledaagse werkelijkheid. Misschien is de huidige problematiek rond de euro daarvoor nog wel het beste voorbeeld. Deze is door een arrogante eurofiele elite opgelegd aan het volk – zonder het volk hierover te raadplegen. Zij wisten wat het beste voor het volk was, alleen hun ratio telde – van de euro zouden we allemaal beter worden. Alle argumenten tégen de invoering van de euro werden inderdaad afgedaan als onderbuikgevoelens, als bekrompen nationalistische sentimenten die losgezongen zouden zijn van de rationele economische vakkennis. Nu de omstandigheden veranderen en de euro onder druk staat blijkt die eurofiele ratio minder onaantastbaar te zijn dan gedacht. Zelfs slecht doordacht en uitgevoerd. Met teveel gemak zijn in vele eeuwen opgebouwde muntstelsels en onderlinge monetaire verhoudingen overboord gezet. En nu valt opeens een minister van Financiën van verbazing van zijn stoel.
De euro is één voorbeeld, maar hetzelfde geldt voor het klimaatbeleid en het asielbeleid – wat voor Nederland vaak onuitvoerbaar wordt door Europese regels en internationale verdragen.
Voor het redden van de rede is het noodzakelijk om van de elitaire instituten hun instrumenten af te pakken waar zij hun macht en veronderstelde “wijsheid” aan ontlenen. Dit betekent dus het overboord zetten danwel herzien van veel internationale verdragen.
[...] en vriend Alexander van Hattem reageerde op mijn eerdere uitwijding over ‘totalitaire ratio’ waarin ik betoogde dat vooruitgang [...]
De beschouwing van de gedachte lijkt mij juist, maar in de diagnose ontbreekt het m.i. aan verschillende elementen: om het begin van de totalitaire ratio te bespeuren moet men de momenten in de geschiedenis bestuderen waarin deze een probleem vormden. En die waren er lang voor Kant. De Galilei-kwestie is daar een mooi voorbeeld van. Galilei werd veroordeeld omdat hij met zijn persoonlijke ideologie de ptolemeïsche cosmologie meende te kunnen uitsluiten. Tot Galilei waren er namelijk een veelheid aan cosmologieën gangbaar. De Kerk veroordeelde destijds niet zozeer zijn cosmologie, maar het feit dat hij die van de Kerk weersprak.
Een ontmoeting met de geest van voor de renaissance, het humanisme en de verlichting (die nog bestaan in culturen die bewaard zijn gebleven van deze eroderende en funeste stromingen) is m.i. de beste manier om onze kosmos te hervinden.
Pietro Retondo: Galilei, Ketter
Jean Borella: La Crise du symbolisme religieux
De beschouwing van de gedachte lijkt mij juist, maar in de diagnose ontbreekt het m.i. aan verschillende elementen: om het begin van de totalitaire ratio te bespeuren moet men de momenten in de geschiedenis bestuderen waarin deze een probleem vormden. En die waren er lang voor Kant. De Galilei-kwestie is daar een mooi voorbeeld van. Galilei werd veroordeeld omdat hij met zijn persoonlijke ideologie de ptolemeïsche cosmologie meende te kunnen uitsluiten. Tot Galilei waren er namelijk een veelheid aan cosmologieën gangbaar. De Kerk veroordeelde destijds niet zozeer zijn cosmologie, maar het feit dat hij die van de Kerk weersprak.
Een ontmoeting met de geest van voor de renaissance, het humanisme en de verlichting (die nog bestaan in culturen die bewaard zijn gebleven van deze eroderende en funeste stromingen) is m.i. de beste manier om onze kosmos te hervinden.