Portret van Allamah Majlisi

Bankier Thilo Sarrazin heeft in Duitsland een golf van verontwaardiging over zich heengekregen na zijn boek ‘Deutschland schafft sich ab’, waarin hij betoogt dat Duitsland islamiseert door massa-immigratie en deze immigranten bovendien meer kosten dan ze opleveren. In een eerder geruchtmakend interview met hem in Lettre International stelde hij: “De Turken veroveren Duitsland precies zoals de Kosovaren Kosovo hebben veroverd: door een hoger geboortecijfer”. Pek en veren vallen Sarrazin sindsdien ten deel – hoewel een groot deel van de Duitsers zijn standpunten zegt te delen. Bondskanselier Merkel voelde zich zelfs geroepen Sarrazin’s werkgever te verzoeken om zijn ontslag.

In een interview in de Groene Amsterdammer van april van dit jaar geeft Sarrazin nog aan dat hij vreest voor een daling van het IQ in Duitsland. Op een persconferentie stelde hij: “Na een meer dan duizend jaar lange geschiedenis is het Duitse volk puur kwantitatief op weg zichzelf af te wikkelen”. Stemmen gaan nu op om immigranten te selecteren op IQ.

Het onderwerp ligt gevoelig. Uiteraard het meest in Duitsland; bakermat van nazisme en de Shoah. Het voelt als discussies over eugenetica, een ‘wetenschap’ die sinds Hitler een slechte naam heeft gekregen – terecht overigens. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn discussies over bevolkingspolitiek daarom moeilijk en een beladen onderwerp.

Zelf kan ik daarvan ook getuigen. Hoe rationeel ik het onderwerp van bevolkingspolitiek ook tracht te bekijken, ergens doemen weer de clichés over de Tweede Wereldoorlog op die ik op de basisschool kreeg ingeprent.

Toch is het grote noodzaak bevolkingspolitiek op een zakelijke manier te kunnen bediscussiëren. De erfenis van de massa-immgratie vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw dwingt ons daartoe. Dat is nog afgezien van een dalend geboortecijfer van west-Europese autochtone bevolkingen, een onderwerp dat zonder de politiek gesanctioneerde massa-immigratie erg eenzaam de discussies over bevolkingspolitiek had ingekleurd.

Des te wranger is het om vast te stellen dat uitgerekend die politieke partijen en politici die destijds massa-immigratie wensten, mogelijk maakten, aanmoedigden en propageerden onder verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog nu ieder normaal debat over bevolkingspolitiek verlammen. Alsof het mogelijk maken van een grote toestroom van immigranten uit voornamelijk islamitische landen geen vorm van bevolkingspolitiek is!

Een laissez-faire op het gebied van immigratie is niet een soort natuurtoestand of gangbare gang van zaken. Het is een abnormale toestand, welke hoogstens precendent kent in de volksverhuizingen ten tijde van de late oudheid. Echter, de morele hooghartigheid van diegenen die voor laissez-faire pleiten maakt dat ieder pleidooi voor meer restricties ten aanzien van immigratie unheimisch aanvoelt (of bij de Duitser unheimlich, zoals Heldring onlangs nog opmerkte).

Lee Harris betoogde in ‘Civilization and it’s Enemies’ nog dat middels mechanismen van schaamte samenlevingen gewenste denkpatronen overbrengen op jongere generaties. De naoorlogse multiculti-lobby heeft dankbaar van dat mechanisme gebruik gemaakt.

Isaiah Berlin

Wat is vrijheid? Het begrip heeft een dermate positieve klank dat niemand er van afkerig kan zijn. Over de betekenis van vrijheid bestaat echter verschil van mening en daarin schuilt het gevaar. “Als er maar lang genoeg gemanipuleerd wordt met de definitie van de mens, kan vrijheid elke betekenis krijgen die de manipulator wenst”, aldus Isaiah Berlin in zijn beroemde essay ‘Twee opvattingen van vrijheid’.

Berlin wordt in 1909 geboren in Riga en verhuist op jonge leeftijd naar Engeland waar hij faam verwerft als filosoof, ideeënhistoricus en politiek theoreticus. In het autobiografische opstel ‘The three strands in my life’ uit 1979 geeft Berlin aan dat zijn denken gevormd is door drie tradities: de Russische, de Britse en de joodse. Erkenning voor de kracht van ideeën heeft Berlin overgehouden aan zijn ervaringen met de Russische revolutie. Door zijn joodse achtergrond heeft Berlin naar eigen zeggen waardering voor de menselijke behoefte om tot een gemeenschap te behoren: “Afgesneden zijn van zijn vertrouwde omgeving betekent dat men is veroordeeld tot doelloos dwalen. Tweeduizend jaar joodse geschiedenis is niets anders geweest dan een hunkering zich ergens thuis te voelen, op te houden overal een vreemde te zijn”.

Juist zijn erkenning van de kracht van ideeën en de menselijke gemeenschapszin maakt Berlin een interessante liberale denker. Aan hem is niet flets en abstract geklets over individualiteit en vrijheid besteed. Toch blijkt door Berlin’s onderscheid van positieve en negatieve vrijheid dat ook hij als liberaal uiteindelijk niet slaagt in het vatten van de mens in al zijn waardigheid in een politieke theorie.

Uitgeverij Boom heeft onlangs Berlin’s ‘Twee opvattingen van vrijheid’ in het Nederlands uitgebracht. In dit essay maakt Berlin onderscheid tusen wat hij positieve en negatieve vrijheid noemt. Negatieve vrijheid is de meest simpele; het is de negatie van overheidsingrijpen en -bemoeienis, “eenvoudigweg het gebied waarbinnen iemand, ongehinderd door anderen, handelend kan optreden” aldus Berlin. Positieve vrijheid hangt meer samen met een mensbeeld en daaraan gekoppelde opvattingen omtrent waardigheid van de mens en het goede.

Positieve vrijheid is volgens Berlin een gevaar voor de door hem gekoesterde negatieve vrijheid. Uit naam van het positieve vrijheidsideaal wordt negatieve vrijheid beknot of zelfs teniet gedaan. Berlin ontwaart een denkpatroon waarin aanvankelijk men start met vrijheid, rationalisme en individualisme maar uiteindelijk eindigt in totalitairisme.

Boom's uitgave van het essay van Berlin

Indien een politicus verkondigt dat de ware natuur van de mens hem, zeg,  de orthodox-christelijke of de Sovjetcommunistische weg wijst is tirannie voor de leek gemakkelijk te ontwaren (ook al hoeft dat er niet te zijn, maar dat terzijde). Berlin ontwaart echter een bedreiging voor vrijheid in de nadruk die Verlichtingsdenkers als Kant en velen na hem leggen op individualiteit en rationaliteit. Een al te rationeel mensbeeld houdt vaak al snel in dat er niet de vrijheid is om domme dingen te doen of om aan stugge vooroordelen vast te houden. Dat is immers niet in overeenstemming met het mensbeeld van een verantwoordelijke en immer rationeel handelende mens. De propaganda en indoctrinatie van pleitbezorgers die niet de verleiding kunnen weerstaan om omwille van hun verlichte idealen op minder verlichte wijze de negatieve vrijheid in te perken, ontmaskert Berlin als net zo tiranniek als alle andere beperkingen van negatieve vrijheid. Daarmee is Berlin een waardevolle uitzondering op de liberale goegemeente.

Met bovenstaande is echter niet gezegd dat Berlin wilde pleiten voor enkel behoud van zoveel mogelijk negatieve vrijheid en altijd afkering stond tegenover vormen van positieve vrijheid. Laisser faire is aan hem niet besteed en in een interview met Galipeau in 1994 gaf Berlin aan tegenstander van eigendomsrecht te zijn (!).  Daarmee komen we ook tot de moeilijkheid van deze begrippen positieve en negatieve vrijheid. Omwille van welke positieve vrijheden mag inbreuk worden gemaakt op de negatieve vrijheid van mensen en in hoeverre?

Het is op dat voornoemde punt dat ook de antwoorden van Berlin onbevredigend blijven. Er volgt namelijk geen echt antwoord. Mijn inziens wordt een antwoord op die vraag geformuleerd op basis van een mensbeeld en – nog fundamenteler – een metafysische stellingname. In hoeverre het bijvoorbeeld gerechtvaardigd is om negatieve vrijheid in te perken teneinde de positieve vrijheid van goed onderwijs te bewerkstelligen is immers gebaseerd op de visie in hoeverre ouders hun kroost van goed onderwijs dienen te voorzien, of dat enkel een taak van hen is of van de gehele samenleving, of kinderen de dupe mogen worden van nalatig handelen van hun ouders terzake et cetera.

Volgens het nawoord van Hans Blokland is Berlin echter absoluut geen relativist. Berlin als empirisch denker: “Zo is het voor Berlin een gegeven dat mensen in de praktijk, in hun dagelijkse leven, grote waarde hechten aan een privé-gebied waarin zij ongehinderd door anderen hun gang kunnen gaan.” Met waardering voor een dergelijk empirisch feit zou Berlin wegblijven bij het relativisme. Het lijkt mij het paard achter de wagen spannen. Volgens voorgaand voorbeeld is een bepaalde privé-gebied niet goed in zichzelf of goed vanwege de aard van de mens maar omdat mensen dat zelf waardevol vinden. Maar wat nu als mensen het recht op kannibalisme waardevol achten en menen dat het tot hun domein van negatieve vrijheid behoort? Achter de vermeende empirie schuilt toch weer het relativisme.

Berlin’s onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid moet daarmee niet worden afgeschreven. Het is nuttige politieke theorie, mits gestoeld op een betere metafysica casu quo mensbeeld. Want wederom blijkt dat het liberalisme op dat gebied enkel afzijdigheid en desinteresse biedt. Op z’n best is de liberaal overtuigd van een gefragmenteerde werkelijkheid, op z’n slechts ontkent deze het hele bestaan ervan. Dat daarmee de culturele basis voor vrijheid erodeert, dat beseft de liberaal dan weer niet.

Leonardo Da Vinci - Virgin and child with St. Anne

Vaderlandsliefde is in de ogen van vriend en vijand een wezenlijk kenmerk van het rechtse politieke discours. Waar echter ook conservatieven zich veelal in vergissen is dat de moderne natiestaat een product is van de Revolutie. Nationalisme staat derhalve haaks op het traditionalisme en daarmee ook op vrijheid.

In de middeleeuwen waren hertogdommen, graafschappen en vrije steden de dominante politieke – staatkundige zo u wil – organisatieverbanden. Dat veranderde in de vroegmoderne tijd; tijdens de Renaissance. Van een verzameling decentrale en feodale machten veranderde Europa naar een handvol rijken voorzien van ambtenarenapparaat onder centrale aansturing van een absoluut monarch. De voorloper van de moderne natiestaat was geboren.

Reden voor deze ontwikkelingen waren de godsdienstoorlogen van de Reformatie. Absolute monarchieën werden als oplossingen voor vrede en eenheid gezien. Lokale autonomie moest het veld ruimen. Bovendien hadden voorgaande oorlogen sowieso als een centraliserend effect daar de strijdende partijen een steeds groter en professioneler leger behoefden in tegenstelling tot een allegaartje van middeleeuwse leenheren en ridders. Het geld om een dergelijk leger te onderhouden werd verkregen door inning van belastingen door ambtenaren die op merites werden gekozen in plaats van afkomst. Zo bezien onthoofde de guillotines van de Franse revolutie slechts een ancién regime welke al langer op haar retour was.

Niettemin waren volksidentiteiten nog steeds sterk lokaal en regionaal gekleurd. De bezieling van de natiestaat volgde pas later, bij de Verlichting. Door af te rekenen met koning, adel en kerk verwierf de Derde Stand zeggenschap over de staat. Het volk was soeverein en voortaan één in haar streven naar liberté, égalité, fraternité. Loyaliteit aan lokale en regionale identiteiten verschoof naar loyaliteit aan de abstracte en kunstmatige natiestaat die emancipatie en vrijheid beloofde. Dit nationale zelfbeschikkingsrecht heeft derhalve altijd sterke Jacobinistische trekken gehad. Het nationalisme was geboren.

Nationalisme is dan wezenlijk anders dan patriottisme. Etymologisch vindt het woord nationalisme zijn oorsprong in het Latijnse ‘natum’ hetgeen ‘geboren worden’ betekent, een duidelijke verwijzing naar de revolutionaire oorsprong van het woord. Patriottisme is afkomstig van het woord ‘patria’ hetgeen ‘land der voorvaderen’ betekent wat meer duidt op traditionalisme dan revolutie. Niet alleen omdat het een duidelijk eerbetoon aan voorvaderen is maar tevens omdat het verwijst naar een meer traditionele manier van samenleven; namelijk in kleinschaligere en vooral concretere verbanden op het daadwerkelijke land der voorvaderen.

Van een waar patriottisme is echter in het Nederlandse rechtse discours vooralsnog weinig te merken. Daar hoort men niemand over zijn provinciale karakter en is er een duidelijke voorkeur voor algemeen beschaafd Nederlands. In politiek opzicht is er veel aandacht voor landelijke politiek en landelijke symboliek ten koste van lokale politiek en thematiek. Karakteriserend is natuurlijk de vermeende rechtse politicus Wilders die tegenover islam en massa-immigratie een vermeende eenduidige Nederlandse identiteit stelt die echter nimmer verder wordt onderbouwd dan lege kretologie als de “joods-christelijke” identiteit van Nederland.

In Nederland verraadt zich de hang naar nationalisme binnen rechtse kringen door het Hollandse karakter ervan. Historisch gezien heeft Holland een dominante rol gespeeld in Nederland sinds haar ontstaan. Dat heeft ertoe geleidt dat vermeende nationale symboliek vooral Hollandse symboliek is en ook politiek gezien het Hollandse westen van het land nog immer dominant is. Limburgs of Fries verzet tegen dergelijk ‘Hollandocentrisme’ wordt veelal denigrerend provincialisme genoemd, waarbij het direct met een zweem van achterlijkheid wordt omgeven.

Het rechtse nationalisme staat bovendien niet bijzonder ver af van het linkse kosmopolitisme. Het staat in de mate van abstractie namelijk gelijk aan elkaar, de enige discussie welke rest is die over schaalgrootte. De Europese superstaat is enkel de overtreffende trap van de natiestaat maar naar haar aard niet echt afwijkend. Het verzet tegen Europese eenwording mag dan weliswaar een goede zaak zijn, zij is er veelal om de verkeerde redenen. Niet de natiestaat moet worden beschermd tegen de Europese superstaat maar het dorp, de stad en de provincie moeten worden beschermd tegen iedere vorm van staatsvorming; ook die van de natiestaat.

Consequenter is het om in debatten over identiteiten niet langer te vluchten is abstracties waarin geen enkel mens echt geloofd, laat staan leeft. Een terugkeer naar en versterking van zijn échte banden en relaties zou dan ook door conservatieven moeten worden bepleit.

De natiestaat is een abstractie zonder grond in de realiteit. Willen wij onze echte banden en relaties hervinden dan volstaat die abstractie dus nimmer als het vertrekpunt. Die zoektocht moet beginnen bij de meest concrete samenlevingsvorm en kleinste elementaire eenheid in iedere samenleving: de familie.

De familie en zeker het kerngezin zijn de meest natuurlijke relaties welke een mens heeft. Loyaliteit is het grootst tussen biologische verwanten. Er is ook een besef van lotgenootschap, daar familiebanden per definitie banden zijn waar de mens op zijn minst in zijn vroege levensjaren sterk van afhankelijk is maar hij deze familie niet zelf heeft kunnen selecteren.

Hoe haaks staat het concept van de familie zoals hierboven beschreven op het concept van de natiestaat? De moderne natiestaat wordt gelegitimeerd door het politieke verzinsel van het sociaal contract, een bedenksel van Verlichtingsdenkers als Hobbes, Locke en Rousseau. De biologische verwantschap staat diametraal tegenover de gekunstelde verbintenis van het contract. Het echte staat tegenover het gemaakte.

Maar ook zonder relatief moderne concepten als het sociaal contract is de staat altijd vijandig geweest jegens de familie. Al in het oude Griekenland voerde de Spartanen een constante oorlog tegen de familie door het scheiden van kinderen van hun ouders en verkondigde Plato eenzelfde abjecte inrichting van de staat. Wat zowel de Spartanen als Plato alsook latere moderne denkers – daartoe geïnspireerd door diezelfde klassieken – zeer juist zagen is dat de loyaliteit van familieleden nooit naast loyaliteit aan de staat kan bestaan omdat het eerste altijd zal strijden om voorrang met het laatste. Nog belangrijker: loyaliteit van de familieband zal het altijd winnen van de loyaliteit aan de staat. De moderne staat is daarop geen uitzondering.

De moderne staat verschilt wel op een cruciaal punt van oudere staatsvormen: in zijn liberale ideologie. Als mensen niet middels dwang onder het juk van de staat kunnen worden gebracht met blijvend succes is er nog één alternatief: het vernietigen van het sociale weefsel dat sterker is dan de staat. Liberalisme als ideologie van het individu – die geen rechtvaardigings- of realiteitsgrond vindt in rede of natuur – is de politieke incarnatie van de strategie van verdeel en heers. Zij werpt omwille van abstracte idealen als gelijkheid en vrijheid mensen terug op zichzelf. De cirkel naar revolutionaire idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap is daarmee compleet.

De moderne staat, gebaseerd op beginselen van volkssoevereiniteit en liberalisme, verschilt echter in nog een belangrijk opzicht van de familie: macht komt de staat toe op basis van rationele mechanismen als de kracht van het getal of het sociaal contract terwijl machtsverhoudingen in de familie gebaseerd zijn op status, hiërarchie en traditie. De vader en moeder zijn niet de machthebbers in het huishouden omdat de kinderen daartoe op democratische wijze hebben besloten of omdat zij zulks in een contract hebben vastgelegd.

Stappen wij nu buiten het familieverband dan heeft de hierboven aangehaalde natuurlijke hiërarchie beperkte houdbaarheid. Hoe verder het gezag wegstaat van het kerngezin, des te onrechtvaardiger is het. Het gezag van een dorpsgenoot verdraagt men beter dan die dan een buitenstaander uit de andere kant van het continent. Het laatste voelt immers als inmenging van buiten. Zelfbestuur dient dus op kleine schaal te geschieden. Op grote schaal is het slechts een vermomming voor inmenging en daarmee onvrijheid.

De middeleeuwse fragmentarische samenlevingen sloten daarnaast beter aan op de natuurlijke grondslagen waarop mensen hun natuurlijke gemeenschappen – hun familie – vormgeven. De persoonlijke banden van het feodale stelsel zijn hiervoor doorslaggevend. Niet het ambtelijke contract tussen bestuurder en ambtenaar maar de persoonlijke band tussen keizer en leenheer en tussen leenheer en ridders was van belang. Natuurlijke hiërarchie vond zijn uitdrukking in een grote keten van persoonlijke loyaliteiten inclusief bijbehorende verplichtingen; noblesse oblige. In een dergelijke constructie kon de monarch geen absoluut monarch worden, daarvoor was de monarch teveel afhankelijk van de adel. Juist die persoonlijke banden vormden een rem op absolutisme. Het is juist dat gebrek aan persoonlijke loyaliteit dat maakt dat de moderne staat zo gemakkelijk kan ontsporen tot een totalitaire staat.

Voortbouwend op het concept van de familie kan dus worden gesteld dat onze staatsinrichting kleinschalig en zelfbesturend dient te zijn en zelfbestuur zijn oorsprong vindt in verwantschap en loyaliteit tussen personen. De moderne natiestaat past niet in een dergelijk concept, het staat er zelfs vijandig tegenover.

Het is echter maar de vraag of de hierboven beschreven vrijheid ook dezelfde vrijheid is die zelfverklaarde rechtse politici en opiniemakers aanhangen wanneer zij Nederlandse staat en identiteit uitventen. Met zelfbeschikkingsrecht heeft dergelijke kretologie vaak weinig van doen. Des te meer is het een versteviging van staatsmacht op basis van revolutionaire principes. Rechts vervolmaakt de Revolutie.

Pieter Bruegel de Oude - De val van Icarus

Ieder idee is gebouwd op een voorafgaand en meer fundamenteel idee. Geen enkele opvatting is enkel inductief; ook al wil de moderne mens onder invloed van natuurwetenschappen zichzelf dat graag wijsmaken.

Een van de meest fundamentele ideeën wordt ons door door existentialisten voorgehouden. Zij menen dat existentie voorafgaat aan essentie. Eerst was er volgens hen het bestaan -het zijn - pas daarna werd dat bestaan ingekleurd. Hoewel het grote publiek wellicht zijn schouders ophaalt bij namen als Sartre en De Beauvoir deelt zij vaak wel deze fundamentele aanname.

Sartre had gelijk toen hij stelde dat existentialisme een humanisme was. Het is het humanisme van de moderne mens. Niets gaat aan die mens vooraf, niets en niemand anders dan hijzelf bepaalt zijn lot. Simone de Beauvoir verbond daar de enige logische maar tevens bizarre gevolgtrekking aan: “Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt vrouw”.

De idee dat bestaan voorafgaat aan essentie vormt het hart van de moderniteit. Vanuit daar zijn nog twee variaties mogelijk. De ene variatie is die van het materialistisch determinisme waarin de mens enkel slaaf is van zijn eigen bestaan. De andere variatie is dat juist alles buiten de mens ondergeschikt is aan hemzelf en daarmee subjectief en relatief wordt. Variaties waarbij ieder mens behept met gezond verstand zich ongemakkelijk zal moeten voelen.

Het scheppend vermogen van de mens is echter beperkt. Het is een logische onmogelijkheid om te stellen dat de mens zijn eigen rationele kenvermogen en vrije wil heeft gecreeërd; niettemin zijn het twee essentiële kenmerken van de mens. Als de mens zijn eigen essentie bepaalt, zoals existentialisten ons willen doen geloven, wie heeft de mens dan voorzien van de middelen om dat te doen?

Ondanks de grote wetenschappelijke inzichten die de mens heeft verworven blijft ons eigen bewustzijn in nevelen gehuld. De twee pijlers van ons bewustzijn – de eerder genoemde vrije wil en rationeel kenvermogen – en hun oorsprong blijven daarmee des te raadselachtiger.

Juist onze huidige wetenschappelijke inzichten dwingen ons dus tot bescheidenheid. Het existentialisme – en daarmee de moderniteit lijkt daarmee voorbarig, zo niet arrogant. Die hybris is niettemin verklaarbaar. Indien de existentialistische idee onjuist blijkt te zijn rest niets anders dan te erkennen dat er iets aan de mens voorafgaat.

Pieter Bruegel de Oude - Boerendans

Elvis Costello schijnt eens te hebben gezegd: “Writing about music is like dancing about architecture – it’s a really stupid thing to want to do.” Met andere woorden: muziek is muziek, dat moeten we niet in slechts woorden willen vangen. Woorden doen muziek tekort. Toch doen we het, en het zou van bitterheid getuigen om te stellen dat het schrijven over muziek geheel zonder verdienste is, al legt Costello’s opmerking wel een zwakte bloot.

In gebruik van rede bedienen wij ons van taal terwijl we verdomd goed weten dat die taal niet aan al het kenbare uiting kan geven. Het is daarom dat de goede literator wordt geroemd, niet om de hoeveelheid boeken die hij schrijft, maar om zijn vermogen om enkel met woorden diepe menselijke emoties te beschrijven. Aldus is een goed politicus niet iemand die de samenleving het meest rationeel inricht, maar hij die met zijn woorden het diepste wezen van zijn gemeenschap raakt.

Keizer Justinianus op een mozaiëk in de kerk van San Vitale in Ravenna

Lezer en vriend Alexander van Hattem reageerde op mijn eerdere uitwijding over ‘totalitaire ratio’ waarin ik betoogde dat vooruitgang op het gebied van natuurwetenschappen heeft geleid tot een technocratisch denken in politiek en menswetenschappen. Van Hattem had waarschijnlijk wel een beetje gelijk toen hij mij kritiseerde over het hoge abstracte filosofische gehalte van het artikeltje: “Om de rede te redden danwel te hervinden is het eerst zaak om deze overdenking van een hoog filosofisch abstractieniveau terug te brengen naar de alledaagse werkelijkheid”, aldus Van Hattem. Zelf verwees hij vervolgens naar de introductie en huidige crisis van de euro als het ging om technocratisch gedrag van onze politieke elite; laat ik een duit in het zakje doen door een ander megalomaan Europees project te behandelen: het Europees privaatrecht.

In 1989 en in 1994 heeft het Europees parlement de academische juridische gemeenschap opgeroepen haar expertise in te brengen voor het maken van een Europees Privaatrecht. Waar parlementen historisch gezien een check vormden op de bestuurlijke macht – en daaraan inherent dus wetgevende macht op basis van volksvertegenwoordiging usurpeerden – heeft het Europees Parlement dus reeds twee keer eerder het initiatief voor het creeëren van wetgeving uit handen gegeven.

Aan de oproep van het Europees Parlement is uiteraard gehoor gegeven door de academische Europese juristerij. De Study Group on a European Civil Code en de Acquis Group hebben inmiddels een Draft Common Frame of Reference (DCFR) opgesteld. Een indrukwekkend academisch project, zoveel is zeker. Vooralsnog optioneel recht begrijp ik, al vraag ik me als jurist met privaatrechtelijke focus af of het DCFR ergens daadwerkelijk wordt gebruikt. Het is een typisch geval Professorenrecht wat de opstellers van de DCFR ook hebben beklemtoond. Maar het stuk is evenzeer bedoeld als inspiratiebron voor Europese wetgevers om uit te putten. Inspraak is dus beperkt gebleven tot een zeer kleine minderheid van de Europeanen waarvoor het nieuwe model van privaatrecht is bedoeld.

Professor Jan Smits van de Universiteit Tilburg betoogt echter dat traditionele democratische legitimering niet langer nodig is. Veel wetgeving heeft immers dat karakter niet meer aangezien internationale wet- en regelgeving vaak traditionele democratische nationale wetgeving overruled. Kort door de bocht: de wereld is veranderd en legitimering van wetgeving gebeurd langs andere wegen. Een van die wegen is wat Smits ‘jurisdictional competition’ noemt; een soort concurrentie onder wetten. Is de wet niet naar de wens van gebruikers dan zal zij irrelevant worden, hetgeen ook zou gelden voor de DCFR.

De stellingen van Smits komen me echter te steriel over. Impliciete aanname lijkt te zijn dat de opstellers van de DCFR in een soort wetenschappelijk vacuüm werken en het resultaat van hun werk een geheel objectieve vaststelling is van juridische natuurwetten. Newton was echter geen jurist maar fysicus. Recht, zoals alle menswetenschappen, is niet simpelweg te benaderen op wijzen zoals in de natuurwetenschappen succesvol zijn gebleken. In de humaniora telt de kwalitatieve vraag, het waarom, in tegenstelling tot de natuurwetenschappelijke kwantitatieve vraagn, het hoe. Ook de gebruikers van de DCFR opereren niet in een vacuüm en het privaatrecht raakt ook aan vraagstukken over sociale rechtvaardigheid. Essentiële keuzes zijn derhalve gemaakt door de opstellers van de DCFR welke vooraf onderwerp van publiek debat hadden moeten zijn. Daarmee is het DCFR hoe dan ook een vrij technocratisch stuk geworden, ook al gaan volksvertegenwoordigers er nog zo mee bij hun achterban leuren.

De DCFR is feitelijk top-down opgesteld. De top wordt hier echter niet gepresenteerd door staatshoofden of leiders van multinationals maar door een internationaal gezelschap van academen daartoe uitnodigd door de al zo technocratische Europese Unie. De idee dat één Europese interne markt en monitaire unie kan bestaan tezamen met nationale soevereine staten blijkt derhalve wederom een illusie. Economische machtsvorming is niet los te zien van allerlei andere facetten van het leven en dus van politiek; een enkel economische unie is dan ook illusoir.

Het enige alternatief dat ik zie ik bottom-up. Dat vereist meer dan democratische legitimering van machtshebbers of van beleidsvoorstellen, daar hierboven wel blijkt dat zulks onvoldoende is. Er wordt immers gescheiden wat bij elkaar hoort – de kosmos is gebroken. Het menselijk leven laat zich nu eenmaal niet sturen als een natuurwetenschappelijk experiment.

Joseph Stalin en Vladimir Lenin

Volgens Thomas von der Dunk jr., dorpsgek van intellectueel links Nederland, is het neoliberalisme verwant aan het Stalinisme. “Net zo min als fanatieke fascisten zich door Auschwitz of dito commu­nisten zich door de Goelag van de wijs laten brengen, geldt dat ook voor de intellectuele fellow-travellers van het flitskapitaal, die eveneens alles goed­praten met het argument dat je zonder eieren te breken nu eenmaal geen omelet kunt bakken”, aldus Von der Dunk.

Wat Von der Dunk eigenlijk onder neoliberalisme verstaat blijft vaag. Het blijft een aaneenschakeling van clichés over graaiende topmannen; hetgeen niet mag verbazen van een columnist die een fatsoenlijke samenleving definieert als “een goed wer­kende tussenpositie halverwege staatsalmacht en kapitaal­sal­macht”.

Kritiek op het neoliberalisme heb ik ook, al is het van geheel andere aard. Het neoliberalisme pleegt juist verraad ten aanzien van haar kapitalistische wortels. Neoliberalisme hetzelfde als stalinisme? Jazeker, maar niet door een teveel aan kapitalistische neigingen zoals Von der Dunk betoogd. Er is juist een schrijnend gebrek aan gezonde kapitalistische stellingnames.

Kapitalisme kent zijn fundament in het eigendomsrecht. Juist het eigendomsrecht waarborgt een stabiele en welvarende samenleving; al in de prehistorie ontwaren we een koppeling tussen eigendom van land, religie, traditie en bijbehorend respect voor voorvaderen. Het was ook juist dat eigendomsrecht waartegen Marx ageerde met zijn historisch materialisme: het eigendomsrecht niet langer als een natuurlijk recht op goederen maar als onderdeel van een onderdrukkend systeem.

Marx’ gedachtegoed begroet ik altijd met de nodige ironie. Zijn analyses kunnen soms op mijn instemming rekenen; zijn oplossingen nooit. Marx constateert terecht dat er vervreemding plaatsvindt tussen arbeider en het product. Locke constateerde eerder – mijn inziens terecht – dat in de natuurtoestand van de mens het gebruikscommunisme van goederen wordt verlaten op het moment dat iemand persoonlijke arbeid vermengt met het goed. Marx’ vervreemdingstheorie duidde aldus op het gebrek aan bescherming van dit natuurlijke eigendomsrecht. Marx zag uiteindelijk daarin historisch materialisme en de noodzaak voor communisme; juister was het geweest als hij de bres op was gegaan voor het eigendomsrecht – ook voor arbeiders.

Nu mag het neoliberalisme de naam hebben een overtreffende trap van regulier kapitalisme te zijn, in feite laat het juist het fundament van eigendomsrecht los. Neoliberalisme heeft ook nooit echt iets te maken gehad met burgerlijke vrijheden alswel met de vraagstuk van meest optimale inrichting van de markt. Bekend staan neoliberalen daarom om hun pleidooi voor het afstoten van overheidstaken. Maar de meest efficiënte inrichting van de markt staat niet per definitie gelijk aan een markt waarin het eigendomsrecht een beschermd en verankerd recht is. In tegenstelling zelfs.

Een methode om meer efficiëntie en rendement te behalen is schaalvergroting; een methode die dan ook veel wordt toegepast. Zeggenschap – een uitvloeisel van eigendomsrecht – verdwijnt daarmee echter. Tekenend daarvoor zijn de pensioenfondsen welke in theorie weliswaar grote rendementen kunnen halen maar waarbij feitelijk mensen geen inspraak meer hebben over hun ingelegde kapitaal. Het securitiseren van hypotheken – een van de oorzaken van de huidige financiële crisis – is ook een voorbeeld: het zorgt voor nieuwe investeringskansen maar op een volledig van de werkelijkheid losgezongen manier waardoor ook hier eigendomsrechten in het gedrang komen. De rol van de overheid onder invloed van de neoliberale theorie (feitelijk veel meer een soort derde weg tussen liberalisme en socialisme) werkt daarbij helaas als katalysator.

Als socialisten als Von der Dunk nu eens doorpakten op de vervreemdingstheorie van Marx zouden zij wellicht ook nog eens echte en rechtvaardige oplossingen kunnen aandragen voor de economische crisis. Helaas is het Hollandse socialisme veeleer een socialisme van de kinnesinne en vitten de Von der Dunk’s liever op goedbetaalde topmannen dan hun – en daarmee eenieders – eigendomsrecht te verdedigen.

Leonardo Da Vinci - De man van Vitruvius

In zijn natuurtoestand is de mens op zijn minst nog een met rede begiftigd dier. Gebruik van de rede – rationaliteit – heeft vanaf die vroegste, in nevelen gehulde tijd dan ook in de Westerse cultuurgeschiedenis een centrale plek ingenomen. Van de eerste Griekse natuurfilosofen en de rationele zoektocht naar etische beginselen door Socrates naar de Christelijke synthese van Griekse wijsgerigheid en de Nieuw Testamentische boodschap van Christus welke haar hoogepunt beleefde in Thomas’ Summa Theologica tot aan het “Sapere aude!” van Immanuel Kant.

Met met Kant’s adagium begon echter ook de afbraak. Het Westerse denkraam waarin spiritualiteit en rede hand in hang gingen – de kosmos – verkruimelde. Wat nog slechts restte was een wereldbeeld op basis van puur kwantitatieve natuurkundige beginselen, aangestuurd door de massa op basis van het nationale volkssoevereiniteit.

Inmiddels wordt de natiestaat gepasseerd door inter-, trans- en supranationale organisaties en bijbehorende wetgeving incluis. De demos heeft het ook afgelegd tegen de eenzijdige toepassing van de rede. Rationaliteit is niet langer een natuurlijke eigenschap van mensen maar een voorrecht welke is voorbehouden aan de elite. Alle fenomenen waarop die elite geen grip heeft – die niet in het kwantitatieve kader van wetenschappenlijke vakkenis en vakjargon passen – worden gedegradeerd tot volkse onderbuikgevoelens en boerse achterlijkheid.

Wetten komen niet langer tot stand door wilsverklaring van vrije mensen maar worden opgelegd door ongrijpbare instituten op basis van technocratische beginselen. De rede – juist die oorspronkelijke bron van vrijheid en kennis voor de mens – is verworden tot een instrument van een totalitaire intelligentsia. Hoe haar te redden? Hoe de kosmos te herstellen, nee, te hervinden?

Jean-Pierre-Louis-Laurent Houel - Prise de la Bastille

Als minister-president Balkenende zou aftreden vanwege de Nederlandse politieke steun aan de Irakoorlog van 2003 zou Frits Bolkestein dat een goede zaak vinden. Er was geen ‘casus belli’ en derhalve geen reden voor ‘bellum’. In weerwil van sommige commentatoren meen ik echter dat Bolkestein daarin gelijk heeft.

In een vraaggesprek met Radio 1 op 16 februari 2010 gaf Bolkestein aan de Irakoorlog een “onbezonnen aanval” te vinden die “op lucht gebaseerd” bleek. Bolkestein had zelf in voorbereiding voor een debat overleg gehad met de Militaire Inlichtingendienst in 2002 over de inval in Irak. In dat gesprek zou Bolkestein hebben vernomen dat van vermeende banden tussen het regime van Saddam Hussein en Al-Qaida, van vermeende nucleaire wapens en van vermeende Iraakse dreiging jegens buurlanden geen sprake zou en kon zijn. Er was derhalve geen ‘casus belli’ (Latijns voor oorzaak van de oorlog) en dus geen noodzaak tot militair ingrijpen.

De opmerkingen van Bolkestein schijnen bij HP/De Tijd-columnist Dirk van Baar bij het verkeerde keelgat te zijn geschoten. “Dolkestein” noemt Van Baar hem op de ene website, een “linksback” op de andere website. Van Baar ziet het als politiek gedraai zonder helaas op de kern van de zaak in te gaan: had een oorlog zonder geldige oorzaak wel gevoerd mogen worden?

Volgens Michael van der Galien van De Digitale Standaard en Poligazette is Bolkestein de weg kwijt. Van der Galien herhaalt daarbij vooral alle motieven voor de oorlog zoals die destijds door de regering Bush zijn aangevoerd, hoewel de meerderheid daarvan inmiddels onjuist is gebleken. Rest het immer aangehaalde punt dat Saddam Hussein een onderdrukkende dictator was die zijn onderdanen geregeld over de kling joeg. Terecht punt natuurlijk. Des te pijnlijker blijft de prangende vraag: is het wel genoeg voor oorlog?

Westerse zendingsdrang blijft onverminderd groot, ook in het huidige seculiere tijdsgewricht. Het leed van al die andere wereldbewoners noopt ons tot actie. Het leed van de gemiddelde Irakees dat ons via televisie en internet bereikt is immers voor veel Westerlingen bijna tastbaarder dan dat van de buurman die hij niet kent. Niet militair ingrijpen bij een regime als dat van Saddam is dan ook een teken van hardvochtigheid en inhumaniteit; een troef die uitgerekend door rechtsere politici en opiniemakers wordt uitgespeeld tegen de meer linkse tegenstanders van de Irakoorlog.

Dat ‘links’ hypocriet is over de Irakoorlog beaam ik maar al te graag. Dat bijvoorbeeld Kosovo zonder juist mandaat van de Verenigde Naties werd gebombardeerd was immers geen probleem voor links. Maar dat is hier geen punt van discussie. Waar het mij om gaat is dat een militaire aanval op een ander land uit oogpunt van enkel humanitaire overwegingen geen rechtvaardige oorlog kan zijn; en dat is niet omdat ik de mensen in Irak geen vrede en voorspoed toewens.

De rechtvaardige oorlog
Kerkvader Aurelius Augustinus meende in de vroege middeleeuwen dat rechtvaardige oorlogen aan twee voorwaarden moesten voldoen: ‘ius ad bellum’ en ‘ius in bello’ hetgeen betekent recht tot oorlog en recht in oorlog. Oorlog moet derhalve volgens Augustinus een rechtvaardige doelstelling hebben en vervolgens dient de ten strijde trekkende partij zich ook gedurende de oorlog rechtvaardig te gedragen. De Nederlandse rechtsgeleerde Hugo de Groot (‘Grotius’) zou veel later het begrip rechtvaardige oorlog van zijn Augustijnse en dus theologische context ontdoen en rechtvaardiging zoeken in het natuurrecht; daarmee de weg verbreidend voor modern oorlogsrecht zoals dat bijvoorbeeld is vastgelegd in de Geneefse conventies.

Het concept van de rechtvaardige oorlog van Augustinus kristalliseerde zich later in de Middeleeuwen uit tot de concepten van ridderlijkheid en de godsvrede. Met het laatste is de rol van de kerk als bron van macht en autoriteit naast die van de staat (voor zover iets vergelijkbaars met de moderne staat destijds bestond) aangegeven, hetgeen beteugeling van oorlog (ius in bello) makkelijker maakte. Natuurlijk, de rol van de kerk was veelal meer een sollen dan een sein, meer een ideaal dan een werkelijkheid, maar niettemin kon het oorlogen kanaliseren.

Het middeleeuwse ideaal van ridderlijkheid wordt veelal wat lacherig weggezet maar was niettemin een serieus onderdeel van de middeleeuwse cultuur. Romans zoals Chanson de Roland staan bol van de idealen waaraan een goede ridder diende te voldoen. Natuurlijk waren er de nodige roofridders maar het ophouden van het ridderlijk ideaal waarbij de kerk als beschermer van de zwakkeren optrad geeft wel aan dat er een verwachtingspatroon was; een verwachtingspatroon dat heden ten dage ontbreekt.

In de moderne tijd zijn ridderlijke idealen echter achterhaald en wordt de rol van de kerk zoveel mogelijk gemarginaliseerd. In een tijd van natiestaten, individualisme en rationalisme passen voornoemde middeleeuwse constructies niet meer. Daar rest enkel het verdrag, de wet en het contract. De Verenigde Naties (VN) belichamen een dergelijke rationele orde van soevereine natiestaten op basis van verdragen. Een invloedrijk orgaan op de omgang met oorlog zoals de kerk dat was tijdens de middeleeuwen is de VN dus niet (ondanks haar pleitbezorgers) omdat ze het simpelweg niet kán zijn.

Richard M. Weaver zag overigens dat internationaal recht niet toereikend was om de effecten van oorlog te matigen. In zijn essay ‘Up from liberalism’ stelt Weaver al in 1958: “The law is in such instances upholding an idea similair to that of chivalry, inasmuch as it takes the position that no one – not even an “enemy of society” – can be denied rights entirely. In modern international warfare, however, the idea of a binding agreement such as this is being abandoned rapidly”. Met waterboarding, geheime CIA-vluchten, Guatanamo-Bay én – niet te vergeten – pleidooien van Geert Wilders om eenzelfde soort wetgeving en praktijken in Nederland te maken, in ons achterhoofd kunnen we stellen dat Weaver gelijk had.

Utopisch-revolutionair karakter van de Irakoorlog
Nemen wij nu de ius ad bellum van veel voorstanders van de Irakoorlog dan rest niet langer de dreiging die uitging van Saddam’s Ba’ath-regime maar enkel de genadeloze en bloedige onderdrukking van het Iraakse volk. Dat is inderdaad – zoals het cliché wil – “met de kennis van nu” maar de discussie of de vrees voor Iraakse dreiging terecht was wil ik hier laten rusten. Als we de enige resterende rechtvaardiging voor de Irakoorlog wegen, is de oorlog dan nog rechtvaardig?

In het verlangen om de Irakezen te bevrijden van hun onderdrukkers schuilt het verlangen naar wereldvrede. Opmerkelijk is namelijk dat er vanuit humanitair oogpunt geen acute reden voor de aanval; er was geen acute escalatie van de onderdrukking die onmiddelijk ingrijpen rechtvaardigde. Als Irak op basis van niet-acute humanitaire overwegingen bevrijd moest worden dan is er geen reden hetzelfde lot landen als Iran, Somalië, Noord-Korea en Venezuala te onthouden. Ook die gebieden kunnen wat dat betreft een herstel van orde en veiligheid gebruiken. 

Zo bezien krijgt de humanitaire Irakoorlog een utopisch-revolutionair karakter. Wereldvrede is immers een zeer mooi ideaal maar ook een zeer onbereikbaar ideaal. De eerder aangehaalde Augustinus zei daarover in de Stad van God: “Iedereen die dat grote goed in deze tijd en hier op aarde verwacht gebruik zijn verstand onverstandig. (…) Het leven van de mensen is nu eenmaal zo wisselvallig dat er nog nimmer aan één volk een zo volstrekte veiligheid is gegund, dat het voor aanvallen die zijn aardse bestaan bedreigden niet hoefde te vrezen”. Hoewel de Schrift de vrede weliswaar vermeldt bevindt die vrede zich in de eeuwigheid, aldus Augustinus.

Een oorlog op humanitaire gronden zoals de Irakoorlog is derhalve een oorlog met een onhaalbare doelstelling. Een oorlog met een onhaalbare doelstelling is een eindeloze oorlog en derhalve een oorlog die niet begrensd of beperkt wordt. Een onbegrensde of onbeperkte oorlog kan nimmer rechtvaardig zijn daar recht en vrijheid juist tot bloei komen door beheersing en beperking; recht en vrijheid verdorren door grenzeloosheid en bandeloosheid.

Des te opmerkelijker is dan de kritiek van dezelfde liberalen en conservatieven op instituten als de VN. De John Bolton’s van deze wereld hebben gelijk als ze in de VN een veelal overbodig orgaan zien waarbij – om met Bolton’s woorden te spreken – als de bovenste tien verdiepingen van het Secretariaatsgebouw van de VN zouden verdwijnen het geen verschil zou maken. Maar waarom dan toch dezelfde doelen nastreven langs min of meer unilaterale weg?  Het is immers dezelfde denktrant, hetzelfde systeem, alleen met meer of minder consensus onder de betrokken partijen omtrent het eindresultaat.

Naast de voorliefde van vele Nederlandse rechtse opiniemakers voor de Verenigde Staten van Amerika (“the only remaning superpower”) meen ik dat er nog een ander motief aan te wijzen is: het rechtse discours in ons land kent sinds de aanslagen van 9/11 sterke Jacobinistische trekken.

Jakobinisme en de verspreiding van de revolutie
Tijdens de Franse Revolutie grepen de Jakobijnen de macht in Frankrijk waar zij onder leiding van Maximilien Robespierre een ware terreur over het land uitoefenden. Tekenend voor het radicalisme van de Jakobijnen was de overvloedige toepassing van de guilliotine waardoor ook koning Lodewijk XVI het leven liet, confiscatie van kerkgoederen en het verbieden van het christendom en – even bizar als radicaal – het instellen van een nieuwe kalender met zogenoemde ‘revolutionaire maanden’. De Jakobijnen waren wellicht bloeddorstiger dan de andere kinderen van de Verlichting en de revolutie maar niettemin consequent. Als volgelingen van Jean-Jacques Rousseau die meende dat “de mens overal vrij wordt geboren, maar overal leeft hij geketend”. De oude wereld - de ketenen- moest worden vernietigd om plaats te maken voor een nieuwe orde. En aan Frankrijk was de schone taak om deze revolutie te verspreiden naar de omliggende landen, die zich vanzelfsprekend bedreigd voelden.

Hoewel de heerschappij van de Jakobijnen van relatief korte duur was en uiteindelijk ook Robespiere zonder hoofd eindigde had de geestelijke erfenis van de Jakobijnen niettemin een grote impact. Communisten als Trotski en Lenin waren schatplichtig aan de Jakobijnen. Het internationale aspect in zowel de Jakobijnse als de communistische revolutie is daarbij opmerkelijk.

Maar het Jakobinisme in Westerse politiek is geenzins ter ziele gegaan met de introductie van perestrojka en glasnost. Het idee dat vrijheid en democratie universeel verspeid moeten worden vormt zelfs het hart van Westers buitenlands beleid. Bush heeft herhaaldelijk opgeroepen tot verspreiding van “freedom and democracy” (alsof die termen hetzelfde betekenen of dezelfde uitwerking hebben, maar dat terzijde) en in het rechtse discours in Nederland vonden die oproepen een gewillig gehoord.

Zodoende valt een pro-Amerikaanse en een anti-islamitische houding maar al te vaak samen. Niet omdat zij onvermijdelijk samen moeten gaan maar omdat de strijd tegen de islam vergezeld gaat van een streven om vrijheid en democratie te verspreiden. Op het moment dat Bin Laden’s Al-Qaida de Twin Towers ineen deed zakken zochten Westerse machten onder leiding van de Verenigde Staten van Amerika geen vergelding of verdediging – hetgeen het meest begrijpelijk en rechtvaardig was – maar pakten zij een inmiddels eeuwenoud revolutionair verlangen op waar de Irakoorlog ook het resultaat van was.

Conclusie en de gerechtvaardigde opstand
Zoals ik laat doorschemeren zijn verdediging en vergelding geen onrechtvaardige doelstellingen voor een oorlog, daar zij gewoon beperkt in omvang en effect kunnen zijn en tevens beheersbaar kunnen blijven. Dat had ons antwoord moeten zijn op de Bin Laden’s en Saddam Hussein’s van deze wereld. En mét een casus belli, ook al menen de revolutionairen onder ons dat we die in onze seculiere zendingsdrang niet nodig hebben.

En wat betreft al die onderdrukten die door een dergelijk “isiolanistisch” beleid in de kou staan? Ik meen dat ook daar de lessen van het Oude Westen meer uitkomst bieden dan die van het Nieuwe Westen. Het Latijnse woord voor Koning zoals dat tijdens de middeleeuwen werd gehanteerd was ‘rex’. In etymologische zin gaat men ervan uit dat dit is afgeleid van ‘rectitudo’: rechtvaardigheid. De koning belichaamt dus rechtvaardigheid. Een onrechtvaardige koning was derhalve altijd een contradictio in terminis, en kon dus worden afgezet. Met die boodschap wens ik af te sluiten en tevens de demonstranten in Teheran voorspoed toe te wensen. Het recht staat aan jullie zijde.

Emanuel Gottlieb Leutze - Columbus before the queen

Als één onderwerp de discussies rondom Prinsjesdag domineerde, dan was het wel het twintigtal ambtelijke commissies dat het kabinet wil inzetten om te studeren op allerhande bezuinigingsmaatregelen. De oppositiepartijen voelden zich – terecht – buiten spel gezet. Pechtold, Rutte en Halsema waren niet bij de interruptiemicrofoon weg te slaan. Vraag is natuurlijk wel of zij het dan wel anders hadden gedaan. Een politiek die zich vrijwel enkel bezighoudt met economische vraagstukken is per definitie een politiek die meent op basis van rationaliteit te werken – dat typeert onze vaderlandse politiek. Kan een dergelijke politiek wel zonder ambtelijke commissies?

Rationaliteit is het kernbegrip dat de hedendaagse Westerse cultuur – en daarmee de Nederlandse – kenmerkt. Met hun moderne wetenschappen en liberaal-democratische staatsinrichting menen Westerlingen het antwoord op eeuwenoude vragen te hebben gevonden. Wanneer mensen redeneren op basis van hun eigen ratio, en samenleving worden ingerichten volgens rationele, logische principes zal van oorlog, armoede en achterlijkheid geen sprake meer zijn. Geheel naar analogie van Herbert Butterfield’s “Whig interpretation of history”.

Dat het inrichten van de samenleving volgens rationele principes een aangelegenheid van de Verlichtingsdenkers is, dat zullen weinigen betwisten. Het Lockeaanse sociaal contract en Montesquieu’s driemachtenleer zijn daarvan goede voorbeelden. Maar ik meen dat deze tendens al voor de Verlichting waarneembaar is. Al tijdens de Renaissance (ongetwijfeld niet toevallig samenvallend met een meer mensgericht, humanistisch wereldbeeld) zien we dat Europese dynastiëen hun macht versterken in alsmaar meer gecentraliseerd aangestuurde statelijke eenheden.

Goed voorbeeld van deze machtcentralisaties zijn Ferdinand II van Aragón en Isabella I van Castilië, los Reyes Católicos, met wiens huwelijk de basis voor de eenheid van Spanje werd gelegd. ‘Hun’ Spaanse Inquisitie is in dat licht wellicht zelfs meer aan te merken als een terreurcampagne ten behoeve van de politieke agenda van het katholieke paar, dan als enkel religieuze vervolging. Dat zou tevens de Nederlandse onafhankelijkheidsstrijd in een ander daglicht stellen: er werd dan immers niet slechts voor religieuze tolerantie gevochten (hetgeen zo mooi in de ‘Whig interpretation of history’ zou passen) maar er was ook gewoon sprake van een ordinaire politieke machtsstrijd toen met Alva de inquisitie voet aan Nederlandse bodem leek te hebben gezet. Dat zou ook een betere visie geven op het ongemakkelijke feit dat ondanks de vermeende en bejubelde religieuze tolerantie die op die strijd in de Nederlanden volgde, katholieken in de Nederlanden vervolgens als meerderheid een minderheidspositie innamen onder protestants juk.

De nobel klinkende leuzen van de Verlichting verhullen bovengenoemde vroege aanzetten tot machtscentralisatie. Het is immers op die macht dat de philosophes voortborduurden: hoe kon anders immers het klootjesvolk uit hun achterlijkheid worden bevrijd middels verplicht openbaar onderwijs en hoe kon anders de machtspositie van de katholieke kerk worden aangepakt? Daarvoor heb je nu eenmaal een groot en machtig apparaat nodig. Vanuit dit perspectief was Napoleon Bonaparte ook geenzins een betreurenswaardige reactie op onfortuinlijke Jakobijnse terreur; maar eerder een zeer logische volgende stap in de rationalisering van de samenleving.

Waar diep religieuze sentimenten en persoonlijke loyaliteit nog deel uitmaakten van de machtsbasis van Ferdinand en Isabella, zo maakten bureaucratie en ambtenarij deel uit van de machtsbasis van Napoleon. Wat de persoonlijke loyaliteit van lagere adel overigens compleet overbodig maakte (en waarmee iedere vorm van plaatselijk verzet tegen machtscentralisatie verschrompelde) was de invoer van de schatten van de overzeese koloniale gebieden. Die rijkdom verschafte machtshebbers de luxe om eigen legers en bureaucratiëen op te tuigen zonder daarbij gebruik te maken van een stelsel van persoonlijke loyaliteit dat stamde uit de middeleeuwen. Feodalisme heeft in onze moderne, rationele tijd niet voor niets een nare bijsmaak. Feodalisme is immers de tegenhanger van een rationele bureaucratisch ingerichte samenleving.

Wie de samenleving wil inrichten op basis van rationele principes (en denken buiten een dergelijk kader is in de moderne tijd een noviteit te noemen) zal moeten erkennen dat daaruit volgt dat expertise onvermijdelijk een belangrijke bron van autoriteit wordt. Met expertise doel ik dan op kennis van zaken, of het nu gaat om infrastructuur of immigratie, het beheren van een computernetwerk of het maken van wetten. Een samenleving ingericht volgens rationele principes wordt daarmee per definitie een complexe samenleving maar zal, omwille van het rationele aspect, wel volledig volledig te doordenken en dus te controleren moeten zijn. Op het moment dat die kenbaarheid en controleerbaarheid weg zou vallen, zou immers ook het rationele aspect in de samenleving daarmee wegvallen.

Max Weber’s classificatie van vormen van autoriteit illustreert de hierboven aangehaalde vernauwing in modern denken. Een samenleving welke langs rationele weg is ingericht acht autoriteit op basis van wat Weber ‘rationeel-legalistische’ basis noemde hoog, in tegenstelling tot de twee andere vormen van autoriteit die Weber onderkende: de charismatische en de traditionele. Nu is de charismatische vorm van autoriteit sinds de Tweede Wereldoorlog in een kwade reuk komen te staan, het beeld van een blérende Hitler omringd door duizenden uitzinnige nazi-sympatisanten staat inmiddels generanties in het geheugen gegrifd. De traditionele autoriteit was al lang daarvoor vertrappeld door de opmars van de revolutie.

Terug naar het Den Haag. De kredietcrisis is zondanig voortgewoekerd (hoort u vice-premier Bos ook nog zeggen dat de malaise Nederland wel voorbij zou gaan?) dat het kabinet het ook even niet meer weet. Nee, een dergelijke complexe situatie vraagt om goed nadenken. Geen overhaaste maatregelen. Daarom stelt het kabinet een twintigtal ambtenarencommissies aan. Daarmee verschuift de besluitvorming van politiek naar ambtenarij; nog verder dan voorheen het geval was. Want zeg nu zelf: zijn de vele volksvertegenwoordigers vaak feitelijk niet meer dan politieke ambtenaren, met hun voorliefde voor details, beleidsnotities en commissies?

Verschillende economen juigden het besluit van het kabinet om ambtelijke commissies in te stellen toe. Maar is zulks niet gewoon typisch voor een expert? Is dat niet gewoon preken voor de eigen parochie? Natuurlijk vind een expert technocratisch beleid de voorkeur verdienen; zijn legitimiteit hang er vanaf.

Ondertussen staat de oppositie erbij en kijkt ze ernaar. Het moderne gedachtegoed dat rationaliteit en expertise in het zadel heeft geholpen is eigenlijk ook hun gedachtegoed. Balkenende’s verweer dat de huidige manier van opereren van het kabinet een zeer gebruikelijke manier is, snijdt dan ook wel degelijk hout.

Als iets alle Haagse politieke partijen verbindt dan is het wel hun voorliefde voor technocratische beleidsvoering. De enkeling die daarin niet geheel meegaat is immers een paria die de onderbuikgevoelens van het volk bespeelt. De politieke elite heeft het idee dat zonder hen het Nederlandse volk in Hobbes’ natuurtoestand terugvalt: solitary, poore, nasty, brutish, and short.

Een rationeel ingerichte samenleving is gedoemd te verworden tot technocratie. Plato’s koning-filosoof zal moeten heersen. De volkssoevereiniteit en democratie delven het onderspit, juist omdat de culturele bodem daarvoor is weggeslagen. Op enkel rationaliteit kan enkel technocratie worden gebouwd. Vrijheid kent klaarblijkelijk andere fundamenten.